جمشید کوهستانی
جهاد و مجاهدت از منظر قرآن وسنت نبوی!
مقدمه
جهاد در لغت، از ریشهی ( جهد ) گرفته شده که معنای تلاش، کوشش در کارگیری توانانی برای رسیدن به هدف میباشد. در اصطلاح اسلامی، جهاد به مجموعه تلاش های هدفمند و مشروع در راه تحقق ارادهی الهی، دفاع از حق، گسترش عدالت و رفع ظلم گفته میشود . این مفهوم تنها به مبارزهی فیزیکی محدود نه میشود، بلکه شامل جهاد فکری، فرهنگی و اخلاقی نیز میگردد.
جهاد در چارچوب اصول انسانی و اخلاقی اسلام تعریف شده و همواره با رعایت حقوق انسانی پرهیز از افراطگرایی و حفظ کرامت انسانی همراه است. هدف نهایی جهاد در اسلام، بر قراری صلح، تامین امنیت و ایجاد جامعهی مبتنی بر ارزش های الهی و عدالت محور میباشد.
متن:
جهاد در اسلام به عنوان یک وظیفهی الهی برای دفاع از مظلومان، مقابله با ظلم ظالمان و برقراری عدالت بیان شده است.
هدف اصلی جهاد، پخش و نشر ارزش های الهی، حفاظت از آزادی عقیده و ایجاد صلح پایدار در یک جامعه است. قرآن کریم به شکل واضح و روشن به این فلسه اشاره میکند.
وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (۷۵)
ترجمه:
چرا در راه خدا، و [برای رهايی] مردان و زنان و كودكانی كه [به دست ستمگران] تضعيف شده اند، پيكار نمیكنيد؟! همان افراد [ستمديدهای] كه میگويند: «پروردگارا! ما را از اين شهر [مكّه]، كه اهلش ستمگرند، بيرون ببر و رهايی ببخش]؛ و از سوی خود، برای ما سرپرستی قرار ده؛ و از جانب خود، يار و ياوری برای ما مقرّر فرما». (۷۵)
این آیهی مبارک تآکید میکند که فلسفهی جهاد نه برای جنگوجاه طلبی است، بلکه برای رهایی مظلومان از ظلم، دفاع از حقوق ضعیفان میباشد. خداوند ج از مومنان میخواهد که در راه او تعالی ج و برای حمایت از مستضفعان، تلاش کنند و با ظالمان مبارزه و پیکار نمایند. یعنی جهاد وسیلهیی برای دفاع مشروع و حفظ کرامت انسانی انسانها است که در آن اخلاق و عدالت باید رعایت شود.
جهاد در اسلام جایگاه ویژهیی دارد و به عنوان یکی از عالی ترین اعمال معرفی شده است. این فریضهی الهی ج نه تنها برای دفاع از دین و جان مسلمانان بلکه برای برقراری عدالت ، حمایت از مظلومان و از بین بردن ظلموفساد در جامعه تشریح شده است .
روی اهمیت جهاد در آیات متعدد قرآن و احادیث نبوی ص تآکیدهای زیادی شده است. چنانچه خداوند ج در قرآن مجاهدین را بر غیر مجاهدین برتری داده و پاداش عظیمی برای آنان وعده نموده است. همچنین، جهاد
وسیلهیی برای آزمایش ایمان، تقویت روحیه ایثار و از خود گذشتهگی، و تحقق اهداف بلند اسلام در زمینهی صلح و امنیت جهانی است.
هدف نهایی، جهاد ایجاد جامعهی عدالت محور و پایدار براساس ارزش های الهی است، نه صرفا دستیبابی به پیروزی نظامی یا منافع دنیوی.
اهداف جهاد
۱ - بر پایی عدالت : از بین بردن ظلم و فساد و برقراری عدالت در جامعه
۲- دفا از دین : حفاظت از اسلام
و ارزش های دینی در برابر دشمنان
۳- حمایت از مظلومان یاری رساندن به افراد که تحت ظلم وستم قرار دارند.
۴- گسترش پیام اسلامی، نشر ارزش های الهی و دعوت به سوی حق
۵- ایجاد صلح و امنیت، تلاش برای برقراری صلح پایدار وحفظ امنیت در جامعه
۶ تقویت ایمان، آزمایش و تقویت روحیه ایثار ، از خود گذشتگی و توکل بر خدا ج
۷ گسترش صلح و امنیت، هدف اصلی جهاد ، برقراری صلح پایدار وامنیت برای جوامع انسانی است نه صرفآ مبارزه با خشونت
این اهداف، جهاد را از هرگونه خشونت یا افراط گرایی مجزا کرده و آن را به عنوان ابزاری و وسیله برای اصلاح و پیشرفت جامعه معرفی میکند.
اولین بار جهاد در دین مقدس اسلام به صدر اسلام و دروان حیات پیامبر اکرم حضرت رسول الله ص باز میگردد. با آغاز دعوت اسلامی در مکه، مسلمانان به دلیل ایمان به خداوند ج با آزار و شکنجه های شدید قریش مواجه شدند. در این دوره، جهاد به صورت کل توان صبر و پایداری در برابر ظلم پیدا کرد.
با هجرت به مدینه و تشکیل دولت اسلامی، جهاد به شکل مبارزات دفاعی علیه دشمنانی که قصد نابودی اسلام و مسلمانان را دشتند تغییر یافت. غزوه بدر اولین نمونه عملی جهاد نظامی اسلامی بود که در آن مسلمانان برای دفاع از حق و مقابله با ستم، با تعداد اندک خود در برابر مشرکین قریش ایستادند.
در طول حیات پیامبر ص جهاد بر اساس اصول اخلاقی و رعایت حقوق انسانی انجام میشد. هدف از این جهادها و مبارزات نه تجاوز و سلطه طلبی بوده، بلکه حفظ دین، بر قراری عدالت و حمایت از مظلومان میباشد .
پس از وفات پیامبر ص، جهاد در زمان خلفای راشدین ادامه یافت و برای گسترش اسلام و مقابله با دشمنان استفاده شد. این تاریخچه جهاد نشان دهنده است که همواره برپایه اصول اخلاقی و با هدف تحقق عدالت وصلح در جامعه انجام شده است
و همچنان در جهاد خشونت جای ندارد.
برخلاف تصور برخی، دو مفهوم کاملا متفاوت هستند که از نظر هدف، اصول و شیوهی اجرا تفاوت های زیادی دارند در ادامه این تفاوت ها را بررسی میکنیم.
جهاد در اسلام برای بر قراری عدالت، دفاع از حقوق افراد، حمایت از مظلومان و ایجاد صلح و امنیت انجام میشود. جهاد یک اقدام مشروع و هدفمند است که با نیت خیر و جلوگیری از ظلم صورت میگیرد .
خشنونت بر عکس جهاد بر پایه ی ایجاد رعب و وحشت، ویرانی و تسلط ناعادلانه بر دیگر ان بنا شده است در خشونت، هدفی مانند بر قراری عدالت وجود ندارد. بلکه معمولا ناشی از افراط گرایی و تعصب کور کورانه است.
جهاد دارای چارچوب های اخلاقی وانسانی مشخص است. در آن، رعایت حقوق انسانها ، به ویژه غیرنظامیان، زنان، کودکان و سالمندان ضروری است. همچنین هرگونه ظلم و تعدی در جهاد ممنوع است. و خشونت هیچ پایبندی به اصول اخلاقی ندارد و غالبآ با رفتارهای بی رحمانه و غیر انسانی همراه است. در این مسیر، جان و کرامت انسان ها نادیده گرفته میشود.
شیوهی اجرای جهاد:
جهاد فقط در شرایط خاص، با مجوز حاکم معتبر اسلامی و به منظور دفاع از حقوق یا رفع ظلم انجام میشود. این امر تابع قوانین و مقررات مشخص است.
شیوهی اجرای خشونت:
خشونت معمولا بدون منطق و قانون رخ
میدهد. اغلب توسط گروه های افراطی یا افراد ناآگاه انجام میشود که نتیجهی آن چیزی جز آشوب و ناآرامی نیست.
نتیجهی جهاد:
اگر جهاد به درستی و در جای مناسب خود انجام شود، می تواند به اصلاح جامعه برقراری عدالت و تحقق صلح کمک کند.
نتیجهی خشونت:
خشونت نه تنها مشکلات راحل نمیکند، بلکه باعث ویرانی، بیعدالتی و افزایش دشمنیها میان انسانها میشود.
اگر تفاوتها را دقیقتر مشاهده کنیم،
می.بینیم که جهاد در اسلام هیچ شباهتی به خشونت یا تروریسم ندارد. جهاد همیشه با نیت خیر و در جهت بهبود جامعه انجام
میشود. در حالی که خشونت نتیجهیی جز ویرانی و آسیبرسانیدن به جامعه ندارد.
و همچنان در قرآن کریم جهاد به دو شاخهی اصلی تقسیم میشود:
۱ جهاد اکبر:
مبارزه با نفس، تهذیب، اخلاق و استقامت در بندهگی
۲ جهاد اصغر:
مبارزه در برابر ظلم، تجاوز و برای دفاع از امت اسلامی.
ویژگی های اخلاقی و معنوی مجاهد در قرآن کریم:
قرآن کریم، مجاهد را نه فقط یک رزمنده، بلکه انسانی پاک باخته، ایثارگر و مومن معرفی
میکند .
إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّـهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
ترجمه:
خداوند از مؤمنان، جان و مالشان را خريداری كرده، كه [در برابرش] بهشت برای آنان باشد [به اينگونه كه] در راه خدا پيكار میكنند، میكشند و كشته میشوند. اين وعدهی حقّی است بر او كه در تورات و انجيل و قرآن ذكر فرموده و چه كسی از خدا به عهدش وفادارتر است؟ اكنون به داد و ستدی كه با خدا كردهايد، شادمان باشيد و اينست همان رستگاری و پيروزی بزرگ! (۱۱۱)
خصوصیات مجاهد حقیقی:
ایمان راسخ و نیت خالص إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّـهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ
صبر در میدان سختیها.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ آل عمران ۲۰۰
شجاعت و توکل بر خدا
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَ إِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَی اللَّـهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (۱۶۰) آل عمران
رعایت عدالت و پرهیز از ظلم إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (۸) الممتحنه
استقامت و پایداری در راه هدف. وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (۶۹)
العنکوت
زهد و بی اعتنایی به دنیا در راه جهاد:
قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّـهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (۲۴) توبه
رفتار پیامبر ص و خلفا:
پیامبر ص و صحابه همواره عدالت را رعایت کرده و قوانین جنگ را بدون استثنا اجرا نموده اند. در جنگ های اسلام، هرگز اجازهی کشتن زنان، کودکان، افراد مسن و حتی در ختان داده نشد. بر خلاف بسیار جنگ های مدرن که هدف قراردادن غیر نظامیان را مجاز میدانند
پس گفته میتوانیم که جهاد در راه الله سبحانه و تعالی، بخاطر تحقق عدالت است، خشنونت تعصبات قومی برتری قومی وجود ندارد.
جهاد اسلامی تحقق انسانیت، برقراری صلح حمایت از مظلومان، و از بین بردن ظلم و فساد است. جهاد وسیلهیی برای رشد فردی و اجتماعی، تقویت ایمان و تحقق ارزش های الهی است
با احترام
جمشید کوهستانی
فرستنده!
محمد عثمان نجیب
بالا
بازگشت