داکتریارمحمد حیدر زاده
)زون شرق ولایت ( نورستان کنر , لغمان و ننگر هار
معیارهای زون بندی کشاورزی اقلیمی زون شرق شامل نورستان ,کنر , ننگرهار ولغمان بر پایه تلفیق فاکتورهای اقلیمی و یژه هند ومونسون , توپو گرافی و پوشش گیاهی تعین می شود. این چهارولایت گرچه در یک حوزه جغرافیایی( حوزه شرق) قرارا دارند. اما از نظر ارتفاع واقلیم, یک زنجیره یا کدراد پیش روند از کوهستان های مرتفع و سرد نورستان به تپه ماهورهای جنگلی کنرو به دشت ها وادی های نیمه گرم و استوایی( لغمان و ننگرها) راتشکیل میدهد.
1- معیار هیدرولوژیکی ( حوزه مشترک الیشنگ,الینگار رود خانه کنر )
حوضه آبریز مشترک :هرچهار ولایت درمحدود حوضه بزرگ دریایی کابل و به طور مشخص تر در« حوضه فرعی کابل زیرین » قرار دارند. ر سیستم هیدرولوژیکی این منطه به این صورت است که آب ها ( رود کابل ,علشنگ وعلینگار) از ارتفاعات نورستان وکنر سرچشمه گرفته, با گذشتن از لغمان وننگرهار درمنطقه« دکه» ننگرهار باهم یکجا شده و به سمت همسایه شرقی جریان می باشد.
- رژیم تغذیه هیدرولوژیکی( خاک زاد یخچل زاد)
ذوب برف ویخچال ها ها: رود خانه های این مناطق( مانند دریا کنر) از یخجال ها ی طبیعی رشته کوه هندو کش تغذیه می شوند. این ویژه گی باعث می شود که حتی در فصل تابستان نیزآب پایدار داشته باشند.
- تاثیر اقلیم مونسونی: برخلاف سایر مناطق افغانستان زون شرق ( به ویژه نورستان و کنر) تحت تاثیر جبهه های باران زای مونسون اقیانوس هند قرارد. این معیار باعث می شود که میانگن بارندگی سالا نه در بخش های کوهستانی این چهار ولات بین 460 تا 68 میلی متر باشد که بالاترین میزان درسطح کشور است.
- رودخانه های اصلی وجریان های سطحی: شبکه هیدرولیکی این چهار ولایت به شدت به یکدیگر وابسته است.
نورستان: سرچشمه رودخانه های بزرگی مانند باشگل ,ورمگل است که منابع اصلی جریان های پایینی را تشکیل می دهند.
کنر: دریای کنر مهم ترین و پرآب ترین رود خانه این بخش است که تنها حدود 35 درصد از گل آب های سطحی افغانستان( نزدیک به 17 ملیارد متر مکعبردر سال) را تامین می کند.
لغمان : رودخانه های علینگارو علیشنگ سیستم هیدرولوژیکی این ولایت کرده و نهایت به دریای کابل می پیوندند.
ننگر هار : نقطه تمرکز و خروجی نهایی آبهای سه ولایت بالا است. دریا کابل در جلال آباد با دریا کنر یکجا می شود.ودت هایر حاصلخیز ننگر هار را از طریق کانال آبیاری پوشش می دهد.
- پتانسیل بالای هیدروپاور و سیلاب های فصلی:
سلاب های انی: به دلیل توپوگرافی کوهستانی شدید و شیب تند تپه ها درنورستان, کنر و لغمان, این زون داری معیار« آسیب پذیری بالادر برابر سیلاب های ناگهانی بهار و تابستان» ناشی از از رعد وبرق های مونسونی است.
2- توپوگرافی خطی و تغییرات ارتفاع ( شیب اراضی )
این چهار ولایت در یک حوزه مشترک اقلیمی ( زون شرقی) قراردارند, اما تفاوت های شدید توپوگرافی و ارتفاعی , شرایط کشت وحرارتی متفاوتی را در آن ها ایجاد کرده است. وضیعت دمای این ولایت براساس ارتفاع از سطح شکل می گرد ویک زنجیره حرارتی متصلرا ایجاد می کنند:
زمستان های معتدل تاسرد: لغمان زمسان های معتدل تریر دارد؛ کنر سردترو نورستانبه دلیل ارتفاعات بلند, زمستان های بسیار سرد وبرفس را تجربه می کند.
تابستان های گرم و مرطوب : لغمان و ننگر ها ر و دره های پایین کنر تابستان های نسبتآ گرم دارند, اما به دلیل رطوبت مونسون گرما آن ها باخشکی مرکز یا غرب کشور متفاوت است.
اقیلم کوهستانی و دره ای : توپگرافی هرجهار منطقه شامل کوه های مرتفع و دره های عمیق باریک است که جریان هوای و اقلیم محلی مشابهی را ایجاد می کند. زمستان دره های مرتفع تر و مناطق کوهستانی آن ها دارای آب و هوای سرد و کوهستانی هستند. به دلیل قرار گرفتن دره ها وتوپو گرافی خاص ,این منطقه دارای اقلیم ترکیبی منحصر به فرد است.
ننگر هار: ننگر هار دارا ی اقلیم مدیترانه ای است. سطح متوسط دما درتابستان به حدود 45 سانتی گراد می رسد, در حالی که زمستان های بسیار معتدیلی دارد که معمولأ دما به بالای صفر و حدود 2 سانتی گراد می سد. بارش ها بیشتر در فصل زمستان وبهار رخ می دهد. این آب هوا براکشت ستروس ( مرکبات) و زیتون عالی است.
لغمان: اقلیم آن دو گانه است؛ مرکز و نواحی کم ارتفاع آن نیمه گرم سیر ( تابستان گرم و زمستان معتدیل ) است, اما نواحی شمالی وشرقی آن زمستان بسیار سرد و کوهستانی دارد.
کنر: آب هوای آن در تابستان گرم ( تا حدود 45 سانتی گراد) و زمستان معتدیل تا سرد ( بین7 – تا 15 – درجه سانتی گراد در ارتفاعات ) متغیر است. دره های عمیق این ولایت از وزش بادهای باران زا( مونسون) بهره مند هستند
نورستان : اقلیم آن به دلیل ارتفاعات بالاتر, به طورکلی معتدل و کوهستانی است. زمستان های آن نسبتأ سرد و پربرف بوده و تابستان هایی معتدل دارد. دره ها نورستان بین 900 تا1500 میلی مترباندگی سلانه دارند.
دره های عمیق این حوزه مسیر رود خانه های خروشان و دایمی همچون رودخانه کنر الینگارولندسین هستندکه از برف کوه ها و باران های مونسونی تغذیه می شوند.
تفاوت های ارتفاعی: دما از وادی های لغمان , ننگرها ( کمتر 1000 ) به سمت کوه های نورستان ( بیش از 3000 متر ) به شدت کاهش می یابد. این شیب حرارتی به کشاورزی اجازه می دهد انواع محصولات گرمسیری را در این زون کشت کنند.
همخوانی های حرارتی دمایی :
گرادیان دمایی ارتفاعی ( پستی وبلندی) در هر چهار ولایت, دمای به شدت تابع ارتفاع است. مناطق پایینی و دره ای آنها( اسدآباد در کنر , جلاآباد در ننگر هار,مهترلام در لغان و بخش های جنوبی نورستان) دارای تابستان های بسیارگرم و زمستان های معتدل هستند. درحالیکه ارتفاعات آنها ( به ویژه شمال نورستان و کنر ) زمستان های سخت, برف و الپاین دارند.
پتانسیال بالای روز های آفتابی: هر چهار ولایت روزهای آفتابی و انرژی حرارتی کافی در طول سال دارد که دوره رشد گیاهی طولانی مدتی را در منطق دره ای فراهم می کند.
3- معیاراقلیمی و دما یی ( نیمه خشک سرد تا معتدیل)
این جهار ولایت به طور کلی در زون اقلیمی شرق کشور قرار دارند, اما از نظر ارتفاع , درجه حرارت و پتنسیال حرارتی به سه دسته متفاوت تقسیم می شوند:
1- زون نیمه گرمسیر وبسیار گرم ( ننگر هار, و بخش های پایینی لغمان وکنر)
شاخص های آب و هوا یی این مناطق به شرح ذیل است.
میانگین دما ( درجه حرارت )
تابستان فصل گرم , ماه های سال سرطان , اسد و سنلیه ( جون, جولای و اگست) در روز ها 35 تا 40 درجه سانتی گراد متغیر است در مناطق دره ها بین 45 تا 50 درجه سانتی گراد نیز ثبت شده است. دما شبانه در تابستان حدود 20 تا25 درجه سانت گراد است.
زمستان فصل سرد, ماه های جدی و دلو ( دسمبر و جنوری ) میانگیین دما روز بین 15 تا 17 درجه سانتی گراد و درشبانه منفی 4 تا 7 منفی درجه سانتی گراد است.
رطوبت هوا
درفصل پایین تابستان روطوبت نسبی معمولأ بین 20 فیصد تا 30 فیصد است.
در فصول زمستان, ماه های بارانی بین 50 تا 60 فیص نوسان د می کند.
میزان بارندگی
میانگین بارش سالانه بسته به ارتفاعات دقیق و موقعیت دره بین 300 تا 500 میلی متر است.درطول ماه های تابستان بارندگی نادر است.
- دوره رشد گیاهی بسیار طولانی در برخی نقاط تا 360 روز درسال. – کشت جند گانه: یک اصلی عمومی و کشت سه گانه نیز در آن رایج است. – کشت جند باره : در مناطق دره های کم ارتفاع لغمان و کنر, به دلیل پایداری دمای مناسب درطول سال کشاورزان می توانند دو تاسه بار درسال محصول( مانند گندم, برنج وجواری) برداشت کنند.
پوشش جنگلی ومالداری: نورستان وکنر دارای بزرگترین جنگل های طبعی و کوهستانی ( به ویژه درختان نشتر و جلغوزه ) در افغانستان اهستند. این پوشش گیاهی غنی درلغمان نیز ( در مقایسهکمتر ) وجود دارد که بستر منسبی را برای مالداری و پرورش مواشی ( بز وگوسفند) در هرسه ولایت فراهم کرده است.
در دشت های ننگر هار و لغمان : به دلیل نبودن یخبندان های طولانی, دوره رشد نزذیک به 365 روز درسال است که امکان کشت دوگانهو سه گانه را فراهممی کند. در مقابل , در ارتفاعات نورستان این دوره به کمتر از 120 روز کاهش می یابد.
رژیم حرارتی و دما: سیستم حرارتی از اقلیم نیمه استوایی\ مدیترانه گرم ( در جلاآباد ومهترلام ) تا اقلیم کوهستانی سرد ( در ارتفاعات کنر و نورستان) تغییر می کند.
تاثیرات مونسون( بادهای موسمی): این زون تنها منطقه ای درافغانستان است که تاحدی تحت تاثیر باران های تابستانی مونسون شبه قاره هندقرارمی گیرد, به ویژه در کنر و نورستان که سبب سرسبزی وایجاد جنگل های طبیعیشده است.
2 - زون سرد کوهستانی و جنگلی ( نورستان و بخش های مرتفع کنر )
زون سرد کوهستانی و جنگلی نورستان و بخش های مرتفع کنر دارای اقلیم کوهستانی ونیمه مرطوب است, به لیل شیب های تند,هندوکش و پوشش جنگلی انبوه تابستان های معتدیل و کوتاه و زمستان های بسیار سرد پربرف دارد.
میانگیین درجه حرارت
دمای این زون به شدت تحت تاثیر ارتفاع ( بین 1500 تا بیش 4000 متر ار سطح در یا) قرار دارد:
درفصل زمستان درمناطق جنگلی میانگین دما بین منفی 5- تا 5 درحه سانتی گراد است. اما در بخش مرتفع کوهستانی و دما به راختی به 15- تا 25- درجه سانتی گراد افت می کند.
درفصل تابستان میانگین دما ی روزانه بین 15 تا 25 درجه سانتی گراد متغیر است , و به ندرت در دره ها پایین تر جنگلی به 30 درجه سانتی گراد می رسد.
میانگیین بارندگی
میزان بارندگی سالانه به طور میانگیین بین 400 تا 800 میلی متر ( در برخی ارتفاعات بسیاربلند وهسته های جنگلی تا بیش از 1000میلی متر ).
میانگیین رطوبت هوا
میزان رطوبت: این بالاترین درصد رطوبت نسبی را در میان تمام زون های اقلیمی افغانستان دارد.
میانگین رطوبت نسبی سالا نه بین 50 درصد تا 75 در نوسان دارد. در طول زمستان ( به دلیل بارش برف مداوم ) و دراوسط تابستان ( جولای و اگوست به دلیل ورود توده های مونسون شرقی ) , رطوبت هوا به اوج خود می رسد که عامل اصلی بقا و پایداری جنگل های انبوع سوزنی( جهلغوزه, ارجه ونشتر) در این زون است.
- معیارحرارتی : زمستان های بسیار سرد وبرفی مداوم و تابستان های کوتاه وخنک.
- پتانسیال کشت: محدود به فصل کشت در سال
پوشش طبیعی : این زون به دلیل داشتن معیار رطوبتی بالا, بستر اصلی جنگلات طبیعی نشتر , جلغوزه و ارچه افغانستان است.
محصولات سازگار: لوبیا, کچالو, جو گندم و توسعه مالداری و چارمغز.
3-
زون
معتدل
مرطوب
کوه
پایه
ای(
بخش
های
مرکزی
کنر
,لغمان
و
جلاآباد
)
این مناطق به دلیل قرار گرفتن در دره های حاصلخیز و دامنه های کوهستانی, دارای زمستان های معتدل و بارانی و تابستان های گرم هستند وهم ازسبب تحت تاثیر باران های موسمی ( مونسیون ) شبه قار هند قرارند و بالاترین میزان بارندگی باران را درمیان زون های دیگر دارند.
- معیار حرارتی: تابستان های معتدل تا گرم و زمستان های سرد . دوره رشد گیاه حدود 5 تا 7 ماه است.
محصولات سازگار: گندم خریف وربیع جو,وجواری و باغداری میوه های ستروس خسته دار.
4- خاک های رسوبی حاصلخیز ( خاک آلوویال« آب رفتی »)
ولایات کنر, نورستان, ننگرهار و لغمان دارای خاک ها عمومآ از نوع قهوه ای کوهستانی ,آبرفتی و جنگلی بوده وبه دلیل شراط اقلیمی بافت درشتی دارند. بافت این خاک ها معمولآ لومی شنی است و حاوی در صد بالایی از سنگ ریزه , ریگ وشن است و خاک ها تداخل و نفوذپزیری بسیار بالای دارند.
نورستان و کنر: به دلیل خاک دردانه و کوهستانی , برای رشد درختان سوزنی برگ , بلوط و جنگل های طبیعی بسیار ایده آیا هستند.
ننگر هار ولغمان: خاک های حاصلخیز آبرفتی در مناطق همواراین دو لایت , بستر عالی برای کشت محصولات زراعتی مانند برنج , گندم , زیتون ,مرکبات و سایر میوه ها فراهم کرده اند.
مبزان تابش آفتاب درولایات( ننگر هار, لغمان, کنر و نورستان )
ساعات های آفتابی واقی زون شرقی افغانستان( ننگر هار, لغمان, کنر و نورستان) به طور میانگین بین 3,000 تا 3,200 ساعت در سال است که معادل 8 تا9 ساعت تابش آفتاب در روز به طور مستقیم می تابد. موقعیت جغرافیایی این چهار ولایت بسیار به یک دیگر نزدیک است اما میزان ساعت آفتابی واقعی به دلیل ناهمواری ها ومیزان ابرناکی هوا درهرولایت تفاوت های کوچکی دارد.
( ننگر هار حدود 3,200 ساعات درسال ) ,( لغمان3,100 ساعت درسال ), (کنر 3,000 ساعت درال) و(نورستان 2,900 ساعت درسال).
میانگیین ساعات آفتابی واقعی : درتابستان نزدیک به 12 ساعت در روز آفتاب خالص دارد.
منابع ماخذ :
. - تلس افغانستان اداره و کار تو گرافی جیو کارت پولید 1978 کابل
. - شاسنامه افغانستان بصیر احمد دولت آبادی 1371 کابل
· - یاداشت های تحقیقاتی دوره داکتری من سالهای 1991 الی 1995.
· - جغرافیه ولایات افغانستان – داکتر غلام جیلانی عارض کابل -1379 شمسی
ــ سایت اینترنتی در امور زون بندی آب و هوا کشور سویدن - استفاده از الیگی هوش مصنوعی
- کشاورزی در افغانستان – ویکی پدیا, دانشنامه آزاد
-اقلیم افغانستان- ویکیپدیا, دانشنامه آزاد
بالا
بازگشت