عبدالواحد خرم

پیدایش اولین انسان‌ها در کره زمین

امروز با یک دوست فیسبوکی بحث در مورد سکاها داشتیم که ایشان آنها را اجداد شان حساب می کنند من هم تحقیقاتی کمی در مورد پیدایش اولین انسان‌ها و سپس در موضوع سکاها انجام دادم که چنین خلاصه گردید : 

 Homo sapiens حدود ۳۰۰ هزار سال پیش در قاره آفریقا پدیدار شد

یکی از مهم‌ترین شواهد، بقایای حدود ۳۱۵ هزار ساله در جبل ایرهود (Jebel Irhoud) در مراکش است.‌ اما پیدایش انسان یک رویداد ناگهانی در یک نقطه مشخص نبوده است؛ شواهد ژنتیکی و فسیلی نشان می‌دهد که انسان امروزی در چندین جمعیت آفریقایی و طی یک روند طولانی تکامل یافته است.اگر «انسان» را به معنای تمام سردهٔ انسان (Homo) بگیریم، قدمت آن به حدود ۲ تا ۳ میلیون سال پیش می‌رسد.

و اگر تمام نیاکان انسان‌تبار را در نظر بگیریم، سابقهٔ آن‌ها در آفریقا به بیش از ۶ میلیون سال می‌رسد.

بنابراین به‌صورت ساده می‌توان گفت:

آفریقا خاستگاه تکاملی انسان است و Homo sapiens تقریباً ۳۰۰ هزار سال پیش در آفریقا ظهور کرد 

حالا به شکل گیری جمعیت از انسان‌ها در منطقه می پردازیم 

سکاها مردمانی ایرانی‌زبان 

بودند، نه ترک‌زبان و نه پشتون. 

____________

زبان‌های سکایی در شاخهٔ زبان‌های ایرانیِ شرقی قرار می‌گرفتند. منابع علمی سکاها را بخشی از مجموعهٔ اقوام ایرانیِ باستان در پهنهٔ آسیای مرکزی و استپ‌های اوراسیا می‌دانند. 

اما یک نکتهٔ بسیار مهم وجود دارد: نمی‌توان گفت «تاجیک‌های امروزی فقط از نسل سکاها هستند». شکل‌گیری تاجیکان نتیجهٔ آمیزش و تداوم چندین جمعیت ایرانیِ باستان و قرون میانه، به‌ویژه سغدیان، باختریان، خوارزمیان و دیگر جمعیت‌های ایرانی‌زبان بوده است؛ در برخی مناطق نیز سکاها در این فرایند سهم داشته‌اند. پژوهش‌های تاریخی، سغدیان را نیز از جمعیت‌های ایرانی‌زبان مهم آسیای مرکزی می‌دانند. 

از سوی دیگر، دانشنامهٔ ایرانیکا تاجیکان را یک قوم ایرانی‌تبار و فارسی‌زبان معرفی می‌کند و ریشهٔ تاریخی آنان را در جمعیت‌های بومی ایرانی‌زبان آسیای مرکزی و حوزهٔ آمودریا بررسی می‌کند. 

سکاها چه کسانی بودند و چه ارتباطی با تاجیک‌ها دارند؟

——————

سکاها در منابع ایرانی باستان با نام «سَکا» (Sakā) و در منابع یونانی با نام Scythians شناخته شده‌اند. آنان مجموعه‌ای از قبایل و جوامع گوناگون بودند که در بخش‌هایی از استپ‌های اوراسیا و آسیای مرکزی زندگی می‌کردند؛ ازاین‌رو، «سکا» را نباید نام یک ملت یکپارچه با مرزهای مشخص امروزی دانست. (Encyclopaedia Iranica⁠)

شواهد زبان‌شناختی، زبان‌های سکایی را در شمار زبان‌های ایرانی باستان و نزدیک به شاخهٔ ایرانی شرقی قرار می‌دهد. از این زبان‌ها نوشته‌های طولانی و مستقیمی باقی نمانده و شناخت ما بیشتر بر پایهٔ نام‌ها، واژه‌ها، گزارش‌های نویسندگان همسایه و داده‌های پراکندهٔ تاریخی است. (Encyclopaedia Iranica⁠)

حضور گروه‌های سکایی در آسیای مرکزی نیز از منابع هخامنشی و یافته‌های باستان‌شناختی پشتیبانی می‌شود. کتیبه‌های هخامنشی از گروه‌هایی مانند Saka tigraxauda و Saka haumavarga نام می‌برند و آثار منسوب به جوامع سکایی در بخش‌هایی از قزاقستان، آسیای مرکزی و پیرامون دریای آرال یافت شده است. این منطقه در آن دوره محل زندگی سغدیان، باختریان، خوارزمیان، سکاها و دیگر جوامع بود که با یکدیگر ارتباط و آمیزش داشتند. (Encyclopaedia Iranica⁠

بر این اساس، سکاها را می‌توان یکی از عناصر مهم تاریخ باستان آسیای مرکزی و جهان ایرانی دانست؛ اما این شواهد به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تاجیک‌های امروز مستقیماً یا فقط از سکاها پدید آمده‌اند. شکل‌گیری جمعیت‌ها و هویت‌های امروزی حاصل فرایندی طولانی از مهاجرت، آمیزش جمعیتی، دگرگونی زبانی و تحول فرهنگی بوده است. افزون بر این، «تاجیک» یک هویت تاریخی و اجتماعی متأخرتر از نام «سکا» است و میان این دو، قرن‌ها تغییر و پیوستگی تاریخی وجود دارد.

بنابراین، دقیق‌تر است گفته شود که جمعیت‌های سکایی می‌توانند بخشی از پیشینهٔ تاریخی و جمعیتی سرزمین‌هایی باشند که بعدها جمعیت‌های فارسی‌زبان، از جمله تاجیک‌ها، در آن شکل گرفتند؛ اما تاریخ تاجیک‌ها به سکاها محدود نمی‌شود و از میراث گسترده‌تر سغدی، باختری، خوارزمی و دیگر جوامع آسیای مرکزی نیز تأثیر پذیرفته است.

شناخت این پیوندها برای برتری دادن یک ملت بر ملت دیگر نیست، بلکه برای درک تاریخ پیچیدهٔ منطقه‌ای است که تمدن‌های آن در نتیجهٔ تعامل زبان‌ها، فرهنگ‌ها و جمعیت‌های گوناگون شکل گرفته‌اند